TIẾNG HÀN THÚ VỊ · GÓC VĂN HÓA
Samulnori: Hòa tấu bốn nhạc cụ gõ truyền thống Hàn Quốc
Tiếng chiêng nhỏ sắc và sáng, tiếng chiêng lớn ngân dài, tiếng trống lúc chắc gọn, lúc dồn dập. Trong Samulnori, bốn loại nhạc cụ tạo nên một cuộc đối đáp bằng tiết tấu. Điều thú vị nằm cả ở cách âm thanh phối hợp lẫn câu chuyện phía sau: một hình thức biểu diễn xuất hiện năm 1978 đã đưa chất liệu âm nhạc làng quê đến với khán phòng và những người chơi mới.
Hiểu Samulnori qua bốn nhạc cụ, câu chuyện từ làng quê lên sân khấu và cách nghe từng lớp âm thanh. Một lối vào gần gũi với nghệ thuật bộ gõ Hàn Quốc.
Ảnh: Jeon Han / Korea.net, KOCIS / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0; đã thu nhỏ
Samulnori nghĩa là gì? Gọi thế nào bằng tiếng Việt?
Samulnori (사물놀이) là một hình thức hòa tấu lấy bốn loại nhạc cụ gõ làm trung tâm: hai nhạc cụ kim loại và hai loại trống mặt da. Một đội hình quen thuộc gồm bốn nghệ sĩ, mỗi người đảm nhiệm một loại, nhưng cũng có những dàn đông hơn cùng chơi các nhạc cụ ấy.
Trong tên gọi, sa là bốn, mul là vật, còn nori mang nghĩa chơi, cuộc chơi. Với ngữ cảnh âm nhạc này, cách diễn giải dễ hiểu là “hòa tấu bốn nhạc cụ gõ truyền thống Hàn Quốc”. Đây là cách giới thiệu nội dung của tên gọi cho độc giả Việt, không phải một tên dịch chính thức duy nhất.
Gọi ngắn là “biểu diễn trống truyền thống” có thể giúp hình dung ban đầu, nhưng sẽ bỏ sót hai tiếng chiêng kim loại rất quan trọng. Còn dịch thành “trò chơi bốn đồ vật” lại chưa truyền đạt được ý nghĩa biểu diễn và phối hợp âm nhạc của loại hình này. Vì vậy, bài dùng tên Samulnori sau phần giải thích tiếng Việt.
Bốn nhạc cụ, bốn giọng âm thanh
Tóm tắt nhanh30 giây
Hai tiếng chiêng kim loại kết hợp với trống janggu và buk. Khác biệt về độ sắc, độ trầm và độ ngân giúp bốn loại nhạc cụ bổ sung cho nhau.
Cách dễ tiếp cận nhất là chia dàn nhạc thành hai nhóm: kkwaenggwari và jing tạo tiếng kim loại; janggu và buk tạo tiếng trống. Ngay cả khi chưa nhớ tên, bạn vẫn có thể tìm bốn màu âm sau:
← Lướt ngang để xem
| Nhạc cụ | Nhìn thế nào? | Nghe điều gì? |
|---|---|---|
| Kkwaenggwari 꽹과리 |
Chiêng nhỏ cầm tay, đánh bằng dùi. | Tiếng sắc, sáng, nổi bật; người chơi thường đưa tín hiệu dẫn dắt và chuyển đoạn. |
| Jing 징 |
Chiêng lớn, có thể treo trên giá hoặc cầm khi chơi. | Tiếng trầm và ngân lâu, tạo một lớp vang bao quanh những tiếng gõ ngắn. |
| Janggu 장구 |
Trống hai mặt, thắt eo ở giữa như đồng hồ cát. | Hai mặt có sắc âm khác nhau, cho phép tạo những câu tiết tấu linh hoạt. |
| Buk 북 |
Trống thân gỗ dạng thùng, hai đầu bịt da. | Tiếng đầy, chắc và trầm, góp phần giữ nền nhịp cho dàn. |
Nhờ vậy, một tiết mục có thể tạo sức căng bằng âm sắc chứ không chỉ bằng tốc độ. Tiếng chiêng ngân còn ở lại khi một câu trống đã chuyển sang câu tiếp theo; tiếng chiêng nhỏ lại nổi lên để cả nhóm cùng đổi hướng.
Ảnh: Tonio Vega / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0; đã thu nhỏ
Chất liệu lâu đời, hình thức sân khấu ra đời năm 1978
Những nhạc cụ và tiết tấu có lịch sử lâu hơn chính thể loại Samulnori. Chúng gắn với các sinh hoạt âm nhạc cộng đồng và truyền thống của những đoàn nghệ nhân lưu diễn. Sang một không gian biểu diễn mới, chất liệu ấy được lựa chọn và tổ chức lại.
Tháng 2 năm 1978, tại nhà hát nhỏ Gonggan Sarang ở Seoul, các nghệ sĩ đưa lên sân khấu một tiết mục dùng bốn loại nhạc cụ cốt lõi. Nghiên cứu về quá trình hình thành Samulnori của Jeong Jae-ho xác định chương trình đầu tiên diễn ra ngày 22–23/2, với Kim Duk-soo, Kim Yong-bae, Choi Tae-hyeon và Lee Jong-dae. Đội hình thay đổi ở các giai đoạn sau, nên các tên tuổi thường được nhắc đến cùng Samulnori không nhất thiết đều thuộc buổi diễn đầu tiên.
Thay đổi đáng chú ý là đưa trọng tâm vào cuộc hòa tấu trong một tiết mục sân khấu. Người xem có thể tập trung vào các câu nhịp, độ mạnh nhẹ và sự ăn ý của nhóm ngồi chơi. Những truyền thống vốn gắn với sân làng và cuộc diễn rộng được tiếp cận bằng một cách nghe phù hợp với khán phòng đô thị.
Trong cuộc phỏng vấn do UCLA công bố, nhà nghiên cứu Katherine In-Young Lee giải thích rằng tên của nhóm SamulNori dần trở thành tên một thể loại. Từ đầu thập niên 1980, các chuyến lưu diễn ở Bắc Mỹ, châu Âu và Nhật Bản giúp đưa cách biểu diễn ấy đến những cộng đồng mới. Câu chuyện này cho thấy truyền thống có thể được tiếp nối bằng việc sáng tạo một hình thức trình diễn mới từ chất liệu sẵn có.
Samulnori và nông nhạc: Gần nhau nhưng cần phân biệt
Tóm tắt nhanh30 giây
Nông nhạc bao gồm nhiều thành phần của cuộc diễn cộng đồng. Samulnori khai thác các tiết tấu truyền thống để phát triển hình thức hòa tấu bộ gõ. Tư thế ngồi hay đứng chỉ là một dấu hiệu quan sát.
Nongak thường được dịch là nông nhạc; khi đọc về cội nguồn Samulnori, bạn cũng sẽ gặp tên pungmul. Các cách gọi có quan hệ gần gũi và lịch sử sử dụng riêng, nhưng để hình dung ban đầu, có thể nghĩ đến truyền thống diễn xướng của các đoàn nhạc cộng đồng, kết hợp tiếng trống, chiêng với chuyển động và sinh hoạt tập thể.
Hồ sơ UNESCO về Nongak mô tả một loại hình tổng hợp: hòa tấu bộ gõ, đôi khi có nhạc cụ hơi, cùng diễu hành, múa, diễn trò và các kỹ năng biểu diễn. Cuộc diễn có thể gắn với nghi lễ, lễ hội mùa vụ hoặc hoạt động của cộng đồng. Các địa phương có khác biệt về đội hình, trang phục và tiết tấu. Nongak được UNESCO ghi danh năm 2014; hồ sơ này không phải một lần ghi danh riêng cho Samulnori.
Samulnori phát triển từ những nguồn ấy, tập trung rõ vào cách phối hợp bốn loại nhạc cụ. Hình ảnh nghệ sĩ ngồi chơi giúp nhận ra một dạng biểu diễn tiêu biểu, nhưng không nên lấy “ngồi là Samulnori, đứng là Nongak” làm quy tắc tuyệt đối. Chương trình có thể kết hợp phần ngồi hòa tấu, phần di chuyển và những tiết mục khác. Hãy đọc tên tiết mục và xem cuộc diễn được tổ chức ra sao.
Ảnh: AnbyG / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; đã thu nhỏ
Nghe thế nào để nhận ra điều hay ngoài sự sôi động?
Lần đầu nghe, các tiếng gõ có thể dồn lại thành một khối âm thanh mạnh. Bạn có thể chọn bản ghi quay rõ người chơi rồi nghe lại theo ba bước dưới đây. Đây là gợi ý quan sát của bài, không phải trình tự bắt buộc của mọi tác phẩm:
- Tìm hai tiếng kim loại. Nhìn chiêng nhỏ rồi nghe tiếng sắc của nó; tiếp đó theo dõi chiêng lớn và phần âm còn ngân sau cú đánh. Thử nghe xem tiếng vang ấy nằm ở đâu giữa những câu trống.
- Theo dõi một câu nhịp quay trở lại. Chọn một đoạn ngắn dễ nhận ra, gõ nhẹ bằng ngón tay, rồi chú ý khi nó lặp lại hoặc biến đổi. Không cần đoán đúng tên bài nhịp ngay từ đầu.
- Quan sát khoảnh khắc cả nhóm cùng chuyển. Khi nhạc thưa hơn, dày hơn hoặc dừng lại, nhìn ánh mắt, cử chỉ và chuyển động thân người. Thử tìm tín hiệu giúp những người chơi đi cùng nhau.
Bài giới thiệu chuyên môn của Hiệp hội Nghệ thuật Bộ gõ nhấn mạnh vai trò dẫn dắt của kkwaenggwari, nền nhịp của buk và sự kết nối giữa nhịp thở, chuyển động cơ thể với hòa tấu. Nhìn từ đó, sức hút của Samulnori nằm ở việc cùng tạo và điều chỉnh một dòng tiết tấu. Đoạn chơi nhanh có thể gây ấn tượng, nhưng cách chuẩn bị, giữ nhịp và cùng kết thúc cũng đáng lắng nghe.
Với người chưa học nhạc, một câu hỏi cụ thể thường hữu ích hơn việc cố hiểu mọi thứ: “Lúc vừa rồi, âm thanh nào báo cho cả nhóm đổi đoạn?” Khi có một điều để tìm, bạn sẽ dễ nghe thấy các lớp âm khác nhau hơn.
Khi người nghe cũng trở thành người chơi
Samulnori được tiếp nối cả trong dàn chuyên nghiệp lẫn những nhóm người học. Một ví dụ là câu lạc bộ Yuheung tại UNIST, được tạp chí của trường giới thiệu năm 2022. Các thành viên hướng dẫn người mới, tập cùng nhau và tìm đến nghệ nhân để học thêm. Câu chuyện ấy cho thấy một tiết mục trên sân khấu có thể mở đầu cho quá trình học và sinh hoạt tập thể lâu dài.
Ở góc độ truyền dạy, việc học có thể bắt đầu bằng nghe, đọc thành tiếng các mẫu tiết tấu và tập chuyển động trước khi phối hợp trên nhạc cụ. Người học vừa phải nhớ phần của mình, vừa nghe xem nó đang gặp phần của người khác ở đâu. Một nhóm đông cũng có thể cùng chơi bốn loại nhạc cụ; chữ “bốn” trong tên gọi không buộc mọi lớp học hay buổi diễn chỉ có đúng bốn người.
Từ nhịp làng quê đến sân khấu, rồi từ sân khấu đến phòng tập, Samulnori liên tục tìm được cách gặp người chơi mới. Với người học tiếng Hàn, đây còn là cơ hội nhìn một tên gọi văn hóa thành một hoạt động cụ thể: nghe tín hiệu, chờ lượt và tạo được một nhịp chung.
Ảnh: Mun Chong / U.S. Army USAG-H / Wikimedia Commons, phạm vi công cộng; đã thu nhỏ
Góc dành cho người học tiếng Hàn
Bên cạnh tên bốn nhạc cụ ở trên, những từ này giúp bạn đọc phần giới thiệu chương trình hoặc một hoạt động trải nghiệm âm nhạc:
← Lướt ngang để xem
| Tiếng Hàn | Phiên âm Latin | Nghĩa trong ngữ cảnh âm nhạc |
|---|---|---|
| 국악 | gugak | Âm nhạc truyền thống Hàn Quốc. |
| 타악기 | taakgi | Nhạc cụ gõ. |
| 장단 | jangdan | Nhịp, mẫu tiết tấu trong âm nhạc truyền thống. |
| 합주 | hapju | Hòa tấu, cùng chơi nhạc. |
| 연주 | yeonju | Việc chơi, biểu diễn nhạc cụ. |
| 공연 | gongyeon | Buổi biểu diễn, hoạt động biểu diễn. |
Một truyền thống tiếp tục sống bằng cách được chơi lại
Biết tên bốn nhạc cụ là bước đầu. Nghe thấy chúng nhường chỗ, đáp lại và cùng đổi nhịp mới mở ra sự thú vị của Samulnori. Từ một thử nghiệm sân khấu năm 1978, chất liệu truyền thống đã có thêm đường đến khán phòng, trường học và các cộng đồng mới. Lần tới gặp một tiết mục, hãy thử chọn một tiếng chiêng để theo dõi — rồi nghe cách cả dàn cùng đi với nó.
Nguồn tham khảo
Xem tư liệu và nguồn ảnhNội dung · Giấy phép
- Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại New York · Giới thiệu Samulnori và bốn nhạc cụ; KBS World · Buk & Janggu: hình dáng, sắc âm và liên tưởng thiên nhiên.
- Jeong Jae-ho · A Review on the Formation of Samulnori, Journal of the Society for Korean Historico-Musicology, số 58 (2017), tr. 189–230: đối chiếu chương trình và đội hình buổi diễn đầu tiên; UCLA · Phỏng vấn Katherine In-Young Lee: từ thử nghiệm sân khấu đến thể loại lan tỏa quốc tế.
- UNESCO · Hồ sơ Nongak; Esplanade · Samulnori: A Brief History from Village to Stage: bối cảnh diễn xướng và sự chuyển đổi không gian biểu diễn.
- Karissa O. Van Liew / Percussive Arts Society · The Spirit of Samulnori: vai trò nhạc cụ, chuyển động và phương pháp truyền dạy; UNIST Magazine · Câu lạc bộ Yuheung: một ví dụ sinh hoạt Samulnori trong trường đại học.
- Viện Quốc ngữ Quốc gia Hàn Quốc · Từ điển tiếng Hàn cơ sở và quy tắc phiên âm Latin cho bảng từ.
Phần gợi ý nghe được biên soạn để người mới quan sát một bản diễn; không mô tả cấu trúc cố định của mọi tác phẩm.
Nguồn và giấy phép ảnh:
- Jeon Han / Korea.net, KOCIS · Biểu diễn ở Insadong · CC BY-SA 2.0.
- Tonio Vega · Seollal Arco — Kkwaenggwari & Buk · CC BY-SA 2.0.
- AnbyG · Pungmul Farmer’s Dance · CC BY-SA 4.0.
- Mun Chong / U.S. Army USAG-H · Lớp thực hành K-Bridge ở Pyeongtaek · phạm vi công cộng theo hồ sơ ảnh trên Wikimedia Commons.
Các ảnh chụp thật được thu nhỏ để hiển thị trên web; giữ nguyên nội dung và khung hình.
