TIẾNG HÀN THÚ VỊ · GÓC VĂN HÓA

Tiếng Hàn: Hangeul là chữ tượng hình hay chữ tượng thanh?

Nhìn những nét tròn, vuông và thẳng xếp thành từng khối, chữ Hàn dễ tạo cảm giác mỗi ô là một hình mang nghĩa. Nhưng khi biết các nét ấy ghép âm ra sao, ta lại gặp một chi tiết thú vị: một số chữ cái thực sự mô phỏng hình dạng cơ quan phát âm. Vậy nên hiểu Hangeul như thế nào cho đúng?

Chủ đề: Văn hóa Biên soạn: Võ Xuân Quang Kiểm duyệt: Tiếng Hàn Thú Vị

Hangeul là chữ ghi âm hay tượng hình? Từ cách ghép một âm tiết đến hình dáng cơ quan phát âm và ý niệm trời, đất, người: hiểu nguyên lý chữ Hàn qua những ví dụ dễ theo dõi.

Sơ đồ ghép phụ âm ㄱ và nguyên âm ㅏ thành khối âm tiết 가, minh họa nguyên lý ghi âm của Hangeul — Một khối chữ Hangeul được ghép từ những chữ cái ghi thành phần âm.
*Đồ họa: Tiếng Hàn Thú Vị*

01 · Bắt đầu từ chức năng của chữ

Hangeul là chữ ghi âm: hiểu đúng câu trả lời

Tóm tắt nhanh30 giây

Nắm ý chính

Hangeul là hệ chữ ghi âm ở cấp độ âm vị. “Chữ ghi âm” là cách gọi rõ nghĩa hơn “chữ tượng thanh”, vốn dễ bị lẫn với từ mô phỏng tiếng động.

Hangeul là hệ chữ ghi âm, cụ thể là một bảng chữ cái có chữ ghi phụ âm và chữ ghi nguyên âm. Những thành phần ấy được kết hợp để biểu thị âm tiết. Khi đọc, ta nhận diện chữ cái và quan hệ âm thanh giữa chúng, chứ không đoán tên một sự vật từ hình vẽ.

Trong cách hỏi quen thuộc “tượng hình hay tượng thanh”, ý của vế sau thường là “ghi lại âm thanh”. Tuy nhiên, bài này dùng thuật ngữ chữ ghi âm để tránh lẫn với từ tượng thanh, chẳng hạn “ào ào”, “tích tắc”. Một bên nói về cách hệ chữ hoạt động; bên kia nói về một loại từ mô phỏng âm thanh.

Câu trả lời ấy chưa giải thích hết cảm giác ban đầu: nếu là bảng chữ cái, tại sao chữ Hàn không xếp thành một hàng như chữ Latin? Muốn hiểu, cần nhìn vào bên trong một khối chữ thay vì chỉ nhìn đường viền của nó.

02 · Hình thức trình bày và đơn vị ghi âm

Vì sao 한글 trông như hai hình vuông?

Tóm tắt nhanh30 giây

Nắm ý chính

Chữ cái Hangeul được gom thành khối âm tiết. Mỗi khối có cấu trúc bên trong, nên vẻ ngoài gần hình vuông không biến nó thành chữ tượng hình.

Ngay tên 한글 đã cho một ví dụ dễ nhìn: 한 gồm ㅎ + ㅏ + ㄴ; 글 gồm ㄱ + ㅡ + ㄹ. Hai khối tương ứng hai âm tiết, nhưng bên trong mỗi khối vẫn có các chữ cái đảm nhiệm phần âm đầu, nguyên âm và âm cuối.

Vị trí các thành phần thay đổi theo dạng nguyên âm. Chẳng hạn, 가 đặt ㅏ bên phải ㄱ, còn 고 đặt ㅗ bên dưới. Khi có phụ âm cuối, phần này nằm ở đáy khối, như ㄴ trong 한.

Vì thế, cần tách hai chuyện: chữ cái ghi thành phần âm; khối chữ tổ chức chúng thành âm tiết. Ta không phải học mỗi khối như một hình hoàn toàn riêng biệt. Những chữ cái đã biết có thể được nhận ra trong nhiều cách ghép mới.

Hai khối 한 và 글 được tách thành chữ ghi âm đầu, nguyên âm và âm cuối — Hai khối âm tiết, sáu chữ cái thành phần: cách viết theo khối vẫn dựa trên việc kết hợp các chữ ghi âm.
*Đồ họa: Tiếng Hàn Thú Vị*

03 · Vì sao âm thanh trở thành điểm xuất phát?

Một hệ chữ được tạo ra để ghi tiếng nói

Tóm tắt nhanh30 giây

Nắm ý chính

Vua Sejong sáng tạo hệ chữ mới để việc ghi tiếng nói thuận tiện hơn. Tư liệu Huấn Dân Chính Âm giúp giải thích vì sao hình dáng chữ lại gắn với phát âm.

Trước khi Hangeul ra đời, tiếng Hàn đã tồn tại. Người trên bán đảo dùng chữ Hán và những cách vận dụng chữ Hán để ghi chép, nhưng việc biểu đạt tiếng nói của mình vẫn đặt ra nhiều khó khăn. Sáng tạo một hệ chữ và sáng tạo một ngôn ngữ là hai việc khác nhau.

Bảo tàng Hangeul Quốc gia giới thiệu năm 1443 là mốc vua Sejong tạo ra hệ chữ mang tên Huấn Dân Chính Âm. Năm 1446, sách cùng tên được công bố để trình bày mục đích và nguyên lý của nó. Bản giải thích thường được gọi là Haerye cho phép hậu thế tìm hiểu quá trình tạo chữ từ tư liệu, thay vì chỉ suy đoán qua nét viết.

Đặt mình trước bài toán ghi lại tiếng nói, câu hỏi tự nhiên là: con người tạo ra các âm khác nhau bằng cách nào? Từ đây, những hình dáng tưởng chỉ là hình học bắt đầu có quan hệ với môi, lưỡi và họng.

04 · Hình dạng đi cùng thao tác phát âm

Phụ âm mô phỏng cơ quan phát âm thế nào?

Tóm tắt nhanh30 giây

Nắm ý chính

Năm phụ âm cơ bản mô phỏng cơ quan phát âm theo cách giải thích lịch sử. Việc thêm nét tiếp tục thể hiện quan hệ giữa các âm.

Theo phần giới thiệu nguyên lý Hangeul của Bảo tàng Hangeul Quốc gia, năm phụ âm cơ sở là ㄱ, ㄴ, ㅁ, ㅅ, ㅇ. Có thể tóm lược cách tạo hình như sau:

ㄱ: phần sau lưỡi chạm ngạc mềm.
ㄴ: đầu lưỡi chạm phần lợi phía trên.
ㅁ: hình môi khi khép lại.
ㅅ: hình răng.
ㅇ: hình họng.

Điểm cần giữ rõ là những chữ này không mang nghĩa “lưỡi”, “môi” hay “răng” khi xuất hiện trong từ. Hình ảnh cơ quan phát âm giúp lý giải việc thiết kế chữ; chức năng sử dụng của chữ vẫn là ghi âm.

Từ chữ cơ sở, nhiều phụ âm được phát triển bằng cách thêm nét. Ví dụ, ㄱ và ㅋ có quan hệ cả về hình dáng lẫn cách phát âm; chữ sau ghi phụ âm bật hơi. Một nét bổ sung vì vậy có vai trò trong hệ thống, chứ không chỉ làm chữ trông khác đi.

Đây là giải thích về nguyên lý tạo chữ ở thế kỷ XV. Không nên suy ra giá trị âm hiện đại chỉ từ hình vẽ: chẳng hạn, ㅇ ở đầu âm tiết hiện nay không ghi một phụ âm được phát ra, còn ở cuối âm tiết ghi âm /ŋ/, gần với “ng” tiếng Việt.

Năm phụ âm cơ sở ㄱ ㄴ ㅁ ㅅ ㅇ cùng các bộ phận được mô phỏng theo nguyên lý tạo chữ lịch sử — Nét chữ mô phỏng cơ quan phát âm; tên bộ phận trong sơ đồ giải thích nguồn gốc hình dạng, không phải nghĩa của chữ.
*Đồ họa: Tiếng Hàn Thú Vị*

05 · Một lớp tư tưởng trong cách tạo nét

Trời, đất, người có ý nghĩa gì trong nguyên âm?

Tóm tắt nhanh30 giây

Nắm ý chính

Ba hình cơ sở của nguyên âm gắn với ý niệm trời, đất và người. Đây là tư tưởng thiết kế; khi đọc, chúng vẫn phục vụ việc ghi nguyên âm.

Nguyên âm mở ra một hướng tạo hình khác. Ba hình cơ sở ㆍ, ㅡ, ㅣ lần lượt gắn với trời, đất và con người: dấu tròn, nét ngang và nét đứng. Cách giải thích này phản ánh tư tưởng triết học trong quá trình sáng tạo hệ chữ.

Các nguyên âm được phát triển bằng cách kết hợp những hình cơ sở ấy. Vị trí dấu chấm so với nét ngang hoặc nét đứng tham gia tạo nên những chữ mà ngày nay ta thấy dưới dạng ㅗ, ㅜ, ㅏ, ㅓ. Tuy nhiên, khi đọc ㅏ, ta đọc một nguyên âm; ta không ghép nghĩa “người” và “trời”.

Dấu ㆍ thuộc hệ chữ lịch sử, không nằm trong bảng chữ cái tiếng Hàn chuẩn hiện đại. Vì vậy, phần giải thích trời, đất, người nên được hiểu như một chìa khóa đọc lịch sử thiết kế, thay vì danh sách ba nguyên âm người mới phải học trước.

06 · Nối hình dáng với chức năng

Có yếu tố mô phỏng, vì sao vẫn là chữ ghi âm?

Tóm tắt nhanh30 giây

Nắm ý chính

Phân loại chức năng của hệ chữ khác với giải thích nguồn gốc nét chữ. Hangeul ghi âm, đồng thời hình dáng chữ có thể phản ánh đặc trưng phát âm.

Sự bối rối xuất hiện khi ta dùng một câu hỏi để thay cho câu hỏi khác. “Chữ này được tạo hình từ đâu?” hỏi về thiết kế; “Chữ này ghi lại điều gì?” hỏi về chức năng. Một chữ có thể mô phỏng hình môi lúc được sáng tạo, rồi được dùng để ghi một phụ âm trong hàng nghìn từ.

Trong nghiên cứu về chữ viết, Hangeul còn được mô tả theo tính chất featural: hình dáng chữ thể hiện một số đặc trưng hoặc quan hệ về phát âm. Cách nhìn này làm rõ thiết kế của bảng chữ cái; không có nghĩa mỗi nét tự mang một nghĩa từ vựng. Tài liệu của Viện Quốc ngữ Quốc gia cũng lưu ý rằng mô tả ấy chỉ làm nổi bật một phương diện của Hangeul.

← Lướt ngang để xem

Câu hỏi	Câu trả lời	Ví dụ
Chữ ghi điều gì?	Thành phần âm của lời nói.	ㄱ kết hợp với ㅏ để viết 가.
Chữ được xếp ra sao?	Gom thành khối âm tiết.	한글 có hai khối, mỗi khối gồm nhiều chữ cái.
Hình chữ bắt nguồn từ đâu?	Có nguyên lý mô phỏng và kết hợp nét.	ㅁ gắn với hình môi; ㄱ → ㅋ thể hiện việc thêm nét.

Cũng nên tránh gọi toàn bộ chữ Hán là “chữ tượng hình” để đối lập cho gọn. Ở cấp độ hệ thống, chữ Hán chủ yếu ghi các đơn vị có nghĩa; nguồn gốc cấu tạo từng chữ là một vấn đề khác. Vẻ ngoài vuông vức không phải tiêu chí đủ để phân loại bất kỳ hệ chữ nào.

Ba hình cơ sở nguyên âm lịch sử ㆍ ㅡ ㅣ gắn với trời, đất và người trong tư tưởng tạo chữ — Trời, đất, người thuộc lớp tư tưởng tạo hình. Những ý niệm này không trở thành nghĩa của từng nguyên âm trong lúc đọc.
*Đồ họa: Tiếng Hàn Thú Vị*

07 · Từ hiểu nguyên lý đến học đúng cách

Hiểu điều này giúp học chữ Hàn như thế nào?

Thay vì nhìn một trang tiếng Hàn như hàng loạt hình cần nhớ riêng, người học có thể lần lượt nhận diện chữ cái, hiểu cách ghép khối rồi luyện đọc trong từ. Một lộ trình đơn giản là:

Học chữ cùng âm: nghe và quan sát cách phát âm, dùng hình dáng chữ như gợi ý hỗ trợ ghi nhớ.
Tập ghép những thành phần đã biết: từ ㄱ + ㅏ → 가 đến ㄱ + ㅏ + ㄴ → 간, nhận ra vai trò của âm cuối.
Đưa cách đọc vào từ thực tế: đối chiếu âm thanh mẫu, không chỉ đọc từng chữ cái tách rời.

Chữ ghi âm không đồng nghĩa mọi chữ luôn được đọc y hệt trong mọi vị trí. Chẳng hạn, 국물 nghĩa là nước canh hoặc nước dùng, được từ điển ghi cách đọc [궁물]. Âm cuối của khối đầu thay đổi trong môi trường âm tiếp theo; chính tả vẫn giữ cách viết 국물.

Ví dụ này nối lại toàn bộ câu chuyện: biết nguyên lý chữ giúp ta bắt đầu đọc, còn đọc tự nhiên cần thêm kiến thức phát âm và chính tả. Sự có hệ thống của Hangeul là một lợi thế học tập, không phải lời hứa rằng chỉ cần thuộc hình chữ là có thể phát âm đúng mọi từ.

08 · Những từ nối với nội dung vừa đọc

Góc dành cho người học tiếng Hàn

Những từ dưới đây giúp gọi tên các thành phần đã gặp trong bài. Phiên âm Latin hỗ trợ tra cứu; nên nghe âm mẫu để luyện phát âm.

← Lướt ngang để xem

Tiếng Hàn	Phiên âm Latin	Nghĩa trong bài
한글	hangeul	Hệ chữ Hangeul.
글자	geulja	Chữ, ký tự.
자음	jaeum	Phụ âm.
모음	moeum	Nguyên âm.
음절	eumjeol	Âm tiết.
발음	bareum	Phát âm, cách đọc thành tiếng.
표음 문자	pyoeum munja	Chữ ghi âm.
상형 문자	sanghyeong munja	Chữ tượng hình.

Điểm đọng lại

Nét chữ kể về cách con người tạo ra âm thanh

Hangeul ghi âm bằng các chữ cái, trình bày chúng trong những khối âm tiết, đồng thời lưu giữ dấu vết của một cách quan sát tiếng nói. Hình môi, vị trí lưỡi và tư tưởng trời, đất, người giúp giải thích vì sao nét chữ được thiết kế như vậy.

Điều đặc sắc của Hangeul nằm ở mối liên hệ giữa hình chữ và cách tạo âm. Khi phân biệt nguồn gốc nét chữ với chức năng ghi âm, ta có thể hiểu cả sự hợp lý của bảng chữ cái lẫn lớp văn hóa nằm bên trong nó.

Bạn nhớ được bao nhiêu?5 câu · khoảng 1 phút · hoàn toàn tùy chọn

1. Cách gọi nào diễn đạt rõ chức năng của hệ chữ Hangeul? Hệ hình vẽ tên sự vật Hệ chữ ghi âm với chữ ghi phụ âm và nguyên âm Danh sách những từ mô phỏng tiếng động Mỗi khối là một bức tranh có nghĩa riêng

2. Khối 한 có thể tách thành những chữ nào? ㄱ + ㅡ + ㄹ ㅎ + ㅗ + ㅁ ㅎ + ㅏ + ㄴ ㅁ + ㅏ + ㄹ

3. Chữ ㅁ gắn với hình môi có nghĩa là gì? Hình môi giải thích nguồn gốc nét chữ; chữ vẫn dùng để ghi âm Mọi từ chứa ㅁ đều có nghĩa liên quan đến môi Cứ nhìn chữ là đoán được nghĩa của cả từ ㅁ được đọc thành từ “môi”

4. Nên hiểu trời, đất, người trong nguyên âm ra sao? Ba nghĩa phải ghép lại mỗi khi đọc nguyên âm Ba loại từ chỉ đồ vật Bằng chứng mỗi khối chữ là một hình vẽ sự vật Lớp tư tưởng gắn với ba hình cơ sở trong lịch sử tạo chữ

5. Vì sao biết bảng chữ cái chưa đủ để đọc đúng mọi từ? Vì mọi từ phải học như một bức tranh riêng Vì cách phát âm còn phụ thuộc vị trí và quan hệ giữa các âm Vì chữ cái không liên quan đến âm thanh Vì các khối chữ không có cấu trúc

Nguồn tham khảo

Xem danh sách nguồnTư liệu và đồ họa

Đối chiếu theo nội dung

Viện Quốc ngữ Quốc gia Hàn Quốc · Hangeul là hệ chữ ghi âm dù trình bày theo khối âm tiết; Cách mô tả Hangeul theo đặc trưng phát âm — featural.
Lee Ji-young, Viện Hàn lâm Hàn Quốc học · Hangeul, Understanding Korea Series, phần phân loại hệ chữ và cách kết hợp chữ cái, trang in 15–20 và 51–52.
Bảo tàng Hangeul Quốc gia · Huấn Dân Chính Âm và mục đích sáng tạo hệ chữ; Tư liệu và nguyên lý tạo hình cơ bản; Columbia University, Asia for Educators · Trích lời bạt Huấn Dân Chính Âm năm 1446 và phần dẫn giải.
Viện Quốc ngữ Quốc gia Hàn Quốc · Phụ âm và nguyên lý thêm nét; Nguyên âm và ba hình cơ sở lịch sử.
Từ điển tiếng Hàn cơ sở · Nghĩa và cách phát âm 국물 [궁물]; Viện Quốc ngữ Quốc gia Hàn Quốc · Quy tắc phiên âm Latin.

Bốn sơ đồ do Tiếng Hàn Thú Vị biên soạn cho bài viết, trình bày lại các ví dụ và nguyên lý từ những tư liệu trên. Đồ họa không phải ảnh chụp hiện vật hoặc bản sao trang sách. Các bước học ở mục 7 là gợi ý thực hành của bài viết.